Algemeen

Inleiding
Al geruime tijd staan de financiën van onze gemeente in het meerjarenperspectief onder druk. Een korting op de belangrijkste inkomstenbron van gemeenten, het gemeentefonds, enerzijds en een forse stijging van de lasten, met name de medebewindstaken, anderzijds, zorgt voor een cumulatieve financiële druk op de meerjarenbegroting.

Gemeentefonds
Vanaf het kabinet-Rutte IV (2022-2024) is het gemeentefonds door diverse maatregelen fors onder druk komen te staan. Belangrijkste maatregel van het Rijk is de korting op het gemeentefonds van oorspronkelijk 3 miljard euro, welke in een later stadium terug is gebracht naar 2,4 miljard euro. De korting zou oorspronkelijk vanaf 2026 (het Ravijnjaar) worden doorgevoerd, dit is echter door het kabinet Schoof uitgesteld naar 2028.
Daarnaast worden gemeenten jaarlijks onvoldoende in het gemeentefonds gecompenseerd voor loon- en prijsstijging, waardoor de financiële druk jaarlijks structureel, en oplopend toeneemt. Vooral bij de uitgaven voor Jeugd en Wmo kan dit verschil groot zijn omdat gemeenten, in het kader van de AMvB reële prijzen, de werkelijke loon- en prijsstijgingen in de sector in hun tarieven moeten doorberekenen.

Stijging lasten
De gemeenten worden jaarlijks geconfronteerd met een forse stijging in de lasten. Met name de medebewindstaken voor de uitvoering van de Wmo en Jeugdwet trekken een stevige wissel op de gemeentebegroting door de vergrijzing en een toenemend beroep van de inwoner op bepaalde voorzieningen. Op de lasten van medebewindstaken hebben gemeenten beperkte invloed omdat de uitvoering binnen een wettelijk kader moet plaats vinden. Het Rijk is daarom bezig om op een aantal medebewindstaken maatregelen te nemen om deze taken ook in de toekomst financieel houdbaar te houden. Een belangrijk voorbeeld hiervan is de Hervormingsagenda Jeugd. Het blijft echter onzeker wanneer en in welke mate beleidswijzigingen vanuit het Rijk effect hebben op onze gemeentebegroting.

Route naar een sluitende (meerjaren)begroting
Gelet op de financiële uitdagingen en onzekerheden heeft de raad vroegtijdig, bij de Perspectiefnota 2024-2027, een strategie gekozen van behoedzaamheid en flexibiliteit, die een balans vindt tussen tijdig maatregelen kunnen nemen enerzijds, en monitoren en zo nodig bijsturen anderzijds. Deze strategie heeft geleid tot een route die moet leiden naar een sluitende meerjarenbegroting. Deze route loopt langs drie sporen. Ten eerste is het afwegingskader voor nieuw beleid verscherpt. Dit betekent dat er terughoudend is omgegaan met structurele beleidsintensiveringen. Ten tweede is er offensiever begroot. Dit betekent dat er strakker gebudgetteerd wordt. Kanttekening hierbij is dat dit wel de kans vergroot op incidentele bijstellingen of overschrijdingen in de jaarverantwoording. Ten derde heeft de raad langs een aantal zoekrichtingen besparingsmaatregelen uitgewerkt.
De drie sporen hebben geleid tot een pakket aan structurele besparingsmaatregelen die oploopt van ruim 8 miljoen euro in 2025 naar ruim 33 miljoen euro in 2029. De maatregelen leveren een belangrijke bijdrage aan een robuuste financiële positie. Van de maatregelen is voor een bedrag van ruim 7 miljoen euro in 2025 tot structureel 13 miljoen euro vanaf 2028 geïmplementeerd.

Wijze van monitoring en verantwoording
Er kan onderscheid gemaakt worden in drie soorten besparingsmaatregelen. Welk soort besparingsmaatregel het betreft bepaalt op welke wijze de monitoring en verantwoording wordt opgenomen in het hoofdstuk Robuuste financiële positie.

Monitoring en verantwoording per besparingsmaatregel:

1. Dekkingsmaatregelen
Dit betreffen maatregelen die zorgen voor dekking van de lasten. Voorbeelden zijn de extra OZB-verhoging van 2,5% per jaar (Programmabegroting 2025) en het structureel ramen van het positieve saldo op beschermd wonen van 1 miljoen euro per jaar (Perspectiefnota 2024-2027). Een kenmerk van dekkingsmaatregelen is dat deze na implementatie ook direct zijn afgerond. Specifieke monitoring en verantwoording van deze maatregelen na implementatie is daarom niet nodig. De maatregelen worden na implementatie via de reguliere P&C-cyclus gemonitord en verantwoord op de (hoofd)taakvelden.

2. Taakstellende maatregelen
Taakstellende maatregelen leiden tot verlaging van budgetten die in redelijke mate door de gemeente beïnvloedbaar zijn. Een voorbeeld hiervan zijn de subsidiebudgetten die bij de Programmabegroting 2025 met een lagere index zijn verhoogd. Een kenmerk van taakstellende maatregelen is dat deze na implementatie ook direct zijn afgerond. Specifieke monitoring en verantwoording van deze maatregelen na implementatie is daarom niet nodig. De maatregelen worden na implementatie via de reguliere P&C-cyclus gemonitord en verantwoord op de (hoofd)taakvelden.

3. Beleidsmaatregelen
Dit betreffen maatregelen die verandering van beleid vergen. Het is van te voren niet met zekerheid te stellen of de financiële besparing volledig gehaald wordt en of de beoogde effecten ook daadwerkelijk gerealiseerd worden. Er spelen namelijk factoren mee waarop de gemeente geen of zeer beperkt invloed heeft. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld demografische ontwikkelingen en Rijksbeleid. Daarnaast kan er een mate van onvoorspelbaarheid zijn in hoe maatregelen op elkaar inwerken. Een voorbeeld van beleidsmaatregelen zijn maatregelen binnen de uitvoering van de Wmo- en Jeugdwet. Bij de invoering van beleidsmaatregelen is een goede monitoring van belang, zodat eventueel tijdig kan worden bijgestuurd. Deze monitoring vindt plaats bij en tijdens de implementatie van de maatregel. Na afronding van de implementatie vindt monitoring en verantwoording plaats via de reguliere P&C-cyclus op de (hoofd)taakvelden.

Totaaloverzicht besparingsmaatregelen

Overzicht besparingsmaatregelen
Hieronder is een overzicht opgenomen van alle structurele besparingsmaatregelen vanaf de Perspectiefnota 2024-2027, die oplopen van 10 miljoen euro in 2025 naar ruim 33 miljoen euro structureel vanaf 2029.
De maatregelen die zijn geïmplementeerd zijn in voorgaande P&C producten al toegelicht. De dekkings-, taakstellende- en beleidsmaatregelen met een openstaande besparing in 2025 worden in paragraaf “stand van zaken besparingsmaatregelen in 2025” toegelicht. Tevens worden in deze paragraaf de beleidsmaatregelen die in 2025, of in de jaren daarvoor zijn geïmplementeerd, maar nog niet zijn afgerond, toegelicht.

Geïmplementeerde en afgeronde maatregelen

Openstaande besparingsmaatregelen 2025

Stand van zake besparingsmaatregelen in 2025
Zoals bij de paragraaf "wijze van monitoring en verantwoording" is aangegeven, is er na implementatie van dekkings- en taakstellende maatregelen geen specifieke monitoring en verantwoording. Hierna worden alleen maatregelen toegelicht die per 1 januari 2025 nog niet zijn afgerond.

Dekkings- en taakstellende maatregelen - Ombuiging datagedreven werken
In 2025 zijn de besparingsmogelijkheden op de organisatie geïnventariseerd. De ombuiging voor datagedreven werken is voor 2025 incidenteel opgevangen binnen taakveld "Bestuur en ondersteuning". Vanaf 2026 kan de besparing structureel worden gerealiseerd door het verkleinen van vacatureruimte en het verlagen van bestaande organisatiebudgetten ten gevolge van gewijzigde prioriteitstelling.

Beleidsmaatregelen - Sociaal domein

Bedragen x 1 miljoen euro

Bedragen x 1 miljoen euro

Bedragen x 1 miljoen euro

Ontwikkelingen niet-beïnvloedbare factoren

Wetgeving
Landelijke wetgeving rondom de beperking van de jeugdhulpplicht is uitgesteld en een concrete ingangsdatum ontbreekt. Dit heeft directe gevolgen voor het ingroeipad en het realiseren van de beoogde besparingen. Op dit uitstel hebben we helaas geen invloed, maar we zijn er wel afhankelijk van. Dit geldt eveneens voor de inhoudelijk beperkingen, vooralsnog lijkt dit niet op korte termijn een besparend effect te hebben.

Daarnaast is de financiële opgave binnen het Jeugd-domein sterk afhankelijk van landelijke en regionale ontwikkelingen. Denk hierbij aan de voortgang van de Hervormingsagenda Jeugd en de adviezen van de commissie van Ark (‘Groeipijn’). Zowel wetgeving als transformatieprocessen op deze niveaus bepalen in grote mate het tempo en de mogelijkheden waarmee de gemeente haar doelen kan realiseren.

Autonome groei
In Twente en Overijssel is een lichte stijging van de werkloosheid zichtbaar, in lijn met de landelijke trend. In Almelo laten de meest recente cijfers nog een beeld van stabilisatie of een licht dalend percentage zien. Gezien de bredere regionale en landelijke ontwikkeling moet er echter rekening mee worden gehouden dat de werkloosheid ook in Almelo zal toenemen. 

Voortgang besparingsmaatregelen
Voor de maatregelen die in 2025 zouden worden geïmplementeerd, wordt in onderstaande tabel aangegeven of dit is gebeurd en of de invoering van de maatregel is afgerond en de bijbehorende besparing daarmee is gerealiseerd in 2025. Zoals aangegeven bij de paragraaf "wijze van monitoring en verantwoording" worden de maatregelen na afronding niet meer separaat verantwoord. De monitoring en verantwoording vindt na afronding via de reguliere P&C-cyclus op de (hoofd)taakvelden plaats. De besparingsbedragen worden daarom vanaf 2026 verwerkt op de desbetreffende (hoofd)taakvelden. Voor de volledigheid zijn de besparingsbedragen  vanaf 2026 opgenomen in onderstaande tabel.

Toelichting per maatregel

WMO
Groepsaanbod OMD/ OZL eerst voorliggend
Deze maatregel is zonder het realiseren van een algemene voorziening voor individuele begeleiding, vanwege de nauwe onderlinge samenhang, nog niet uitvoerbaar. De maatregel voor het realiseren van deze algemene voorziening is opgenomen als besparingsmaatregel voor 2026.

Toegang kaders meegeven voor (maximum) inzet maatwerkvoorziening
Het resultaat van deze maatregel wordt gezien in afname van het gemiddeld gebruik

Afschalen in zorgzwaarte
We zien een verschuiving van zwaardere naar lichtere vormen van ondersteuning. Deze verschuiving heeft tot een grotere besparing in 2025 geleid dan verwacht.

JEUGD
Inzetten steunouders
Deze maatregel draagt bij aan het normaliseren en heeft naast een besparend effect, ook een positieve impact op de betrokken gezinnen. Deze impact wordt door de ouders aangegeven door het ervaren van meer rust, zich ondersteund voelen en zich minder alleen voelen.

Toegang kaders meegeven voor (maximum) inzet maatwerkvoorziening
Voor de inkoop van Jeugdhulp zijn kaders opgesteld en verwerkt in uitvoeringsprincipes. Deze principes maken sinds 2025 deel uit van de werkwijze van wijkcoaches jeugd en gezin.

Afschalen in zorgzwaarte
Vanaf 2025 hanteren wijkcoaches de uitvoeringsprincipes als vast onderdeel van hun werkwijze.